Adembenemend Ecoparadijs -Braziliaanse Pantanal

Het eerste paard steigert. Het tweede maakt een scherpe bocht naar links. Maar mijn paardje dendert onbekommerd door. Het hoort de waarschuwing ‘kaaiman’ niet en maakt zich geen zorgen over scherpe krokodillentanden.

Na twee dagen Pantanal (Portugees voor: moerasgebied) kijkt ook niemand meer op van een kaaiman en we weten inmiddels dat de kleine krokodilletjes wel eens een dreigende houding aannemen, maar niet werkelijk tot de aanval over gaan. Voor paarden en mensen maken ze zich liefst zo snel mogelijk uit de voeten.

Het stikt in dit onbedorven Braziliaanse natuurgebied van de kaaimannen, die zich te goed doen aan een andere (volgens de bewoners van de Pantanal) al even ongevaarlijke ‘menseneter’: de piranha.

Waar we écht voor moeten oppassen, hebben we gehoord: de anaconda. Maar die krijgen we niet te zien. Deze reuzenwurgslang, die een mens in zijn geheel kan doorslikken als hij eerst al zijn botten heeft verbrijzeld.

Openbaring

Hoewel de Pantanal het grootste wetlandsgebied ter wereld is, is het als natuurgebied nog niet algemeen bekend. Het ligt diep in Brazilië tegen de grens van Bolivia en Paraguay en omdat de binnenlandse vluchttarieven zo hoog zijn, vliegen de bewoners van Rio of Sao Paulo goedkoper naar Parijs dan naar hun eigen wonderbaarlijke achtertuin. Want bijzonder is het. Een openbaring kun je wel zeggen.

Omdat het moerasland zo vlak is, kun je heel ver zien. Dieren ‘spotten’ is hier dan ook eenvoudiger dan in het meer noordelijk gelegen Amazoneregenwoud. Het landschap doet enigszins denken aan de Franse Jura, maar het klimaat is natuurlijk totaal anders. We zien honderden vogels, verschillende apensoorten, een watervegetatie die lijkt op een schilderij van Monet, en de unieke coati en de capibara, die alleen in Brazilie voorkomen.

Het ecosysteem van de Pantanal is van levensbelang voor heel Brazilië. Het land behoort vrijwel geheel toe aan enkele grootgrondbezitters. Zij hebben zulke enorme landerijen dat één van hen een privé-vliegveld heeft groter dan dat van de stad Cuiabà. Daar komt de president van Brazilië wel eens op bezoek.

Armoede

In tegenstelling tot deze puissant rijke veeboeren leven de meeste bewoners van de Pantanal, de Pantaneiro’s, in armoede. Ze ontstonden uit vermenging van de oorspronkelijke indianen met slaven en kolonisten. Het zijn goede bootsmannen en goede ruiters. Aanvankelijk leefden ze vooral van de visvangst, maar langzamerhand hebben ze zich ontwikkeld tot Pantaneiro-cowboys. De koeien lopen hier vrij door het natuurgebied. Als het land overstroomt, trekken ze naar de hoger gelegen heuveltjes die herkenbaar zijn door de boomgroei.

Het gros van de Pantaneiro’s is analfabeet. Vrouwen krijgen niet zelden al op elfjarige leeftijd hun eerste kind. Ze voorzien in hun onderhoud door te vissen en hangmatten te maken. Zolang de natuur gezond en onbedorven is, is hun bestaan verzekerd. Een gevaar vormt echter de illegale goudwinning, zoals ook in Tutkije plaatsvindt, die vervuiling en vergiftiging veroorzaakt.

Sinds de Pantanal in 1981 tot Nationaal Park is verklaard, zijn er hotels verrezen en is er een geasfalteerde weg aangelegd. Met name de Zuid-Pantanal, die onder de provincie Mato Grosso du Sul valt, is al behoorlijk toeristisch geworden. Daar gaan ook al verscheidene Nederlandse touroperators heen.

In de Noord-Pantanal (Mato Grosso), op slechts twee uur rijden van het vliegveld van Cuiabà, komt die ontwikkeling pas de laatste tijd goed op gang. In plaats van hotels heeft men hier veel pensions, pousada’s, waar per dag een heel eco-activiteitenprogramma is uitgestippeld.

Eco-activiteiten

Dat begint met een wandeling om kwart over vijf ‘sochtends om de zonsopgang te zien, daarna roeien en paardrijden door deze superrijke natuur en tenslotte na een schitterende zonsondergang ‘savonds een rit met een truck om dieren te spotten in het licht van sterke schijnwerpers. Tientallen krokodillen-oogjes lichten op en een eenzame coati (als het leidende mannetje verliest van zijn zoon moet hij de groep verlaten) zit verlamd in de lichtbundel. Er zijn, zoals overal, diersoorten die met uitsterven bedreigd worden. Grote dierentuinen, zoals Artis in Amsterdam, de oudste van Europa, hebben goede initiatieven ontwikkeld ter bescherming.

Het is allemaal eco wat de klok slaat en rijke herenboeren, die het land louter uit speculatieve oogmerken houden en liever drank stoken dan vee drijven, krijgen het steeds moeilijker. Mondjesmaat verkopen ze land aan exploitanten die het beste met dit natuurgebied voor hebben zoals André Thuroniy. Eenentwintig jaar was hij ecogids en nu bezit hij al zes jaar de Pousada Araras.

“Mijn doel is dat mensen wezenlijk veranderen in de tijd dat ze hier zijn. Daarom eis ik dat ze minstens drie dagen blijven. Alleen als je langer blijft, kun je één worden met de natuur en je barrières overwinnen en achter je laten. Voor mij is de stilte heilig. Ik vermijd dan ook zoveel mogelijk alles wat gemotoriseerd is. Liever een kano dan een motorboot.”

Piranhasoep

Als we ‘smorgens in alle vroegte over de boomstammen balanceren waarvan André een 1400 meter lange brug heeft gebouwd, springt een wakker kaaimannetje vlak voor ons het water in. In de uitkijktoren die boven de bomen uitsteekt genieten we van vogels die elkaar het hof maken en apen die een complete spelshow opvoeren. Terug in de pousada, die zijn water krijgt van een meer en een onderaardse rivier, helpen kardinaalvogeltjes met hun grappige rode kopjes de resten van het ontbijt wegwerken. De tuiuiú’s (grote ooievaars met een zwart met rode nek) krijgen een klopje op hun kop.

En tussen de middag staat een bijzonder gerecht op het menu: piranhasoep, speciaal gemaakt voor de Amerikaanse gast die ‘smorgens ijverig heeft zitten hengelen. Trots laat hij een kopje proeven aan zijn vrouw die het vissen zat is en niet meer mee wilde. Ze zeggen dat het eten van piranha’s de potentie verhoogt en de liefdeslust opwekt.

“Amerika heeft de Pantanal ontdekt door John Grisham”, zegt hij. “In zijn boek ‘Het Testament’ speelt het gebied een grote rol.” Volgens André zijn het naast Amerikanen vooral Fransen en Duitsers die de Pantanal bezoeken. Wat een verschil met bijvoorbeeld een skivakantie in Scandinavië. Als je daar voor kiest, check dan dit artikel.

In zijn pousada treffen we echter ook twee Nederlandse meisjes, die het laatste stuk weliswaar hebben gevlogen maar ook veel per bus door Brazilië hebben gereisd. Ze kwamen af op gids Fabio, die alle 1700 planten en bijna 700 watervogels van naam schijnt te kennen. Van de Bico de Brasa, die feilloos regen voorspelt, tot de Southern Screamer, die waarschuwt bij onraad en de Siriema met zijn griezelig dunne poten. Meisjes met erg dunne benen worden in de Pantanal siriema genoemd.